تحول نظام آماری کشور با سرشماری ثبتی‌مبنا؛ از کشاورزی تا نفوس و مسکن

خبر حرفه ای/مرکز آمار ایران با تاکید بر تغییر رویکرد به سمت «سرشماری‌های ثبتی‌مبنا»، از اجرای موفق سرشماری عمومی کشاورزی و برنامه‌ریزی برای اجرای سرشماری ترکیبی نفوس و مسکن در سال ۱۴۰۵ خبر داد؛ این تحول که با همکاری دستگاه‌های اجرایی و بهره‌گیری از داده‌های ۱۳ سازمان کلید خورده است، به گفته مسئولان، نقطه عطفی در دقت، سرعت و کارآمدی نظام آماری کشور خواهد بود.

به گزارش خبر حرفه ای از ایرنا، سرشماری سنتی با پرسشگری خانه‌به‌خانه، به تدریج جای خود را به رویکردی داده‌محور می‌دهد؛ رویکردی که کارشناسان آن را «سرشماری ثبتی‌مبنا» می‌نامند.

در این شیوه، اطلاعات جمعیتی و اقتصادی به جای پیمایش‌های پرهزینه، از پایگاه‌های ثبتی موجود در دستگاه‌های اجرایی همچون ثبت احوال، مالیات، بیمه و آموزش گردآوری و یکپارچه می‌شود؛ فرآیندی که به گفته کارشناسان، نه‌تنها هزینه‌ها را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد، بلکه به‌روزرسانی آمار را از بازه‌های ۱۰ ساله به دوره‌های کوتاه‌تر ممکن می‌سازد.

مسیر گذار به این روش، گرچه مزایایی چون کاهش خطای پاسخ‌دهی و پوشش کامل جمعیت را به همراه دارد، اما شرط موفقیت آن، کیفیت و گستره پایگاه‌های داده، همسان‌سازی شناسه‌های ملی و رعایت کامل حریم خصوصی در کنار الزام تمامی دستگاه‌های دارای اطلاعات پایه به سامانه‌های مرکز آمار ایران است.

تجربه جهانی نشان می‌دهد که کشورهای پیشرو سال‌هاست این مسیر را پیموده‌اند. دانمارک در سال ۱۹۸۱ میلادی به‌عنوان نخستین کشور جهان، سرشماری سنتی را متوقف و به‌طور کامل ثبتی‌مبنا شد. فنلاند از ۱۹۹۰، نروژ از ۲۰۱۱ و هلند نیز با مدلی ترکیبی، آمار خود را از طریق اتصال ده‌ها پایگاه داده رسمی تولید می‌کنند. در آسیا، کره جنوبی از سال ۲۰۱۵ و استونی به‌عنوان «دولت دیجیتال»، در سال ۲۰۲۱ وارد این عرصه شدند.

سازمان ملل نیز در برنامه جهانی سرشماری توصیه کرده است کشورها برای پاسخ‌گویی سریع‌تر به نیازهای سیاستگذاری، به سمت شیوه‌های ثبتی‌مبنا یا ترکیبی حرکت کنند؛ مسیری که به باور کارشناسان، ایران نیز با اجرای سرشماری ترکیبی نفوس و مسکن در سال ۱۴۰۵ و استفاده از داده‌های ۱۳ دستگاه اجرایی، نخستین گام‌های جدی آن را برمی‌دارد.

در همین رابطه شصت و سومین جلسه شورای عالی آمار و اولین جلسه شورای راهبری سرشماری عمومی نفوس و مسکن ثبتی مبنا، با حضور محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهور، حمید پورمحمدی رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور و غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران، جمعی از معاونین، مدیران و نمایندگان دستگاه‌های اجرایی عضو شورا برگزار و طی آن اقدامات انجام گرفته و دغدغ های پیرامون اجرای این طرح بررسی شد.۰

تجربه کشورهای مختلف جهان از اجرای سرشماری ثبتی مبنا

از فروردین سال ۱۴۰۴، با فرمان دکتر مسعود پزشکیان رئیس جمهور، فرایند سرشماری سال ۱۴۰۵ آغاز شد؛ این سرشماری بناست این بار برای نخستین بار به صورت ثبتی مبنا اجرا شود؛ اگرچه رئیس مرکز آمار ایران بارها توضیح داده است که این روش شاید در شرایطی برای دریافت کامل اطلاعات مورد نیاز کافی نباشد و در سطح محدودتری آمارگیران به منازل مسکونی مراجعه کنند.